Motyw samobójstwa

© - artykuł chroniony prawem autorskim


„Antygona” Sofoklesa

Kilka postaci dramatu decyduje się ponieść śmierć z własnej ręki. Ów desperacki akt stanowi formę buntu wobec tego, co nieuniknione, sprzeczne z ich koncepcją życia. Jest to ostateczna próba zachowania wolności i udowodnienia tezy, że człowiek decyduje o swoim losie.

Samobójstwo popełnia Antygona – wybiera je zamiast długiej męczeńskiej śmierci, na którą skazał ją Kreon. Czyn Antygony powoduje „lawinę” podobnych. Hajmon, nie mogąc znieść braku ukochanej, przebija się mieczem, a następnie „żelazo w swej piersi” zatapia jego matka - Eurydyka, bo jej ukochany syn i przyszła synowa nie żyją – jakaż więc pociecha dla opuszczonej przez najbliższych matki?
Wybór samobójczej śmierci pogłębia rys psychologiczny bohaterów, obrazuje tragizm ich sytuacji, straceńczą próbę zachowania duchowej autonomii.

„Król Edyp” Sofoklesa

Edyp nie jest tragicznym romantycznym kochankiem, wypijającym truciznę z powodu miłosnego zawodu. Nie jest także zawiedzionym niespełnionymi ideałami społecznikiem, który rzuca się pod pociąg. Jest tylko człowiekiem, który nieświadomie dopuścił się dwóch grzechów, a wyrzuty sumienia doprowadziły go do wyłupienia sobie oczu. Podobny los spotkał Jokastę. Dowiedziawszy się o dopełnieniu przepowiedni, mając świadomość, że dzieliła małżeńskie łoże z rodzonym synem – wiesza się na chuście.

„Makbet” Williama Szekspira

Motyw ten pojawia się bardzo często w twórczości Szekspira. W Makbecie ma on nieco inny charakter, niż w pozostałych dziełach. Co prawda, Lady Makbet popełnia domniemane samobójstwo, ale jej mąż odrzuca takie rozwiązanie swoich problemów. Makbet woli umrzeć w walce, jak rycerz, niż targnąć się na własne życie:

”Mamli rzymskiego głupca naśladując
Przebić się własnym mieczem? Nie! dopóki
Życie przed sobą widzę, wolę raczej
Przeszywać cudze piersi”.

„Hamlet” Williama Szekspira

Samobójstwo pojawia się w przemyśleniach Hamleta. Tytułowy bohater potępił pomysł na odebranie sobie życia. Był zdania, że jeżeli ucieczka od problemów świata mogła być tak łatwa, to z pewnością wiązały się z tym jakieś straszne konsekwencje.

„Cierpienia młodego Wertera” Goethego

Główny bohater utworu, Werter, popełnia samobójstwo. Kieruje nim nieszczęśliwa miłość do kobiety, która jest dla niego nieosiągalna. Przyczyną samobójstwa staje się również nadmierna wrażliwość i uczuciowość mężczyzny. Rozpamiętując udrękę miłości, popada w apatię i zaczyna myśleć o odebraniu sobie życia. Ogarnia go coraz większy pesymizm i zniechęcenie do wszystkiego. Czuje się również wyobcowany i niezrozumiany przez ludzi. To wszystko składa się na jego ostateczną i tragiczną w skutkach decyzję. Śmierć dla Wertera jest wybawieniem od cierpienia i dręczącego go niepokoju. Umiera w nadziei, że po śmierci Lotty, ich dusze odnajdą się i połączą uczuciem, które za życia nie było im dane.

„Dziady” Adama Mickiewicza

Samobójstwo jest dla Gustawa z II części Dziadów sposobem na zakończenie cierpienia po utracie ukochanej Maryli. Samobójczą śmierć wybiera również Upiór.

„Konrad Wallenrod” Adama Mickiewicza

Popełnia je główny bohater – Walter Alf - po dokonaniu zemsty na Krzyżakach i słowach Aldony, która odmówiła dalszego wspólnego życia oraz w obliczu wykonania kary śmierci przez zakonników. Umiera w strzelnicy, wypiwszy zatrute wino z pucharu. Aldona ginie chwilę potem, widząc gasnącą nagle lampę (strąca ją umierający kochanek).

„Nie-Boska komedia” Zygmunta Krasińskiego

Śmierć w „Nie – Boskiej komedii” kojarzona jest z ciemną otchłanią. W taką otchłań skacze ostatni z arystokratycznego rodu – Hrabia Henryk. Desperacki akt samozagłady pieczętuje jego honorową walkę. Ku zagładzie i śmierci zdąża świat i ludzkość, o czym można wnioskować, interpretując ostatnią scenę dramatu – apokaliptyczną wizję zwiastującą powtórne przyjście Chrystusa.

„Kordian” Juliusza Słowackiego

W biografiach bohaterów romantycznych zazwyczaj pojawia się bunt i samobójstwo. Kordian nie jest tu wyjątkiem. To przykład bohatera rozczarowanego światem, zawiedzionego z powodu miłości. Zakochany w Laurze zostaje przez nią odrzucony. Dziewczyna nie uznaje jego uczuć. Młodzieniec ma trudności w odnalezieniu sensu życia i indywidualnej życiowej ścieżki. Brak mu wzorców i celów:

„Otom ja sam jak drzewo zwarzone od kiści,
Sto we mnie żądz, sto uczuć, sto uwiędłych liści;
Ilekroć wiatr silniejszy wionie, zrywa tłumy.
Celem uczuć – zwiędnienie; głosem uczuć szumy (...)
Boże! zdejm z mego serca jaskółczy niepokój
Daj życiu duszę i cel wyprorokuj...”

Formą oporu wobec niemocy i bezsensu życia okazuje się dla Kordiana samobójcza śmierć. Jest to jego prywatny bunt wobec życia - zanegowanie samej wartości życia. Gdy ów bunt okazuje się nieskuteczny (bo samobójcza śmierć nie powiodła się), Kordian wybiera inną jego formę – ma zamiar walczyć w obronie wolności (plan zabicia cara). Lecz na tym polu również nie odnosi sukcesu. Tym razem buntuje się jego sumienie, które nie jest w stanie zaakceptować łamania wewnętrznego kodeksu wartości. Kordian jako jednostka zbuntowana, skazany jest na przegraną.

„Krzyżacy” Henryka Sienkiewicza

Samobójczą śmiercią kończy żywot Zygfryd de Löve. Okrutny Krzyżak, oszalały po śmierci syna Rotgiera, staje się oprawcą Juranda ze Spychowa i jego córki. Uwolniony przez człowieka, któremu wyrządził nieludzką wręcz krzywdę (okaleczył go i uwięził jego jedyne dziecko) załamuje się psychicznie i dręczony przywidzeniami, decyduje się na ostateczny krok. W jego duszy odżywają pełne zgryzot wspomnienia związane ze zbrodniami popełnionymi przez zemstę i ze śmiercią Rotgiera. Przerażenie wzbudza w nim również akt miłosierdzia okazany przez Juranda. Poddaje się obłędowi, widzi śmierć pod postacią kościotrupa i czarnego stwora z nieludzką twarzą, który namawia go, by targnął się na swoje życie. Jego samobójstwo jest swoistą pokutą za wyrządzone krzywdy – umiera ostatni ze spiskowców podstępnie i obłudnie rozprawiających się z polskim rycerzem, którego imię ze strachem było powtarzane przez braci zakonnych.

„Quo vadis” Henryka Sienkiewicza

Samobójstwo popełniają Petroniusz i Eunice. Elegant, pragnący umrzeć pięknie i godnie, podejmuje decyzję o ostatecznym kroku w chwili, kiedy dowiaduje się, że Neron wydał na niego wyrok śmierci. Mężczyzna nie obawia się śmierci, przeczuwając od jakiegoś czasu jej nadejście. Urządza ucztę, na którą zaprasza augustianów i rozkazuje lekarzowi, aby otworzył mu żyły. Zakochania w Petroniuszu Eunice, wiedząc, że nie będzie potrafiła żyć bez swojego pana, decyduje się umrzeć razem z nim. Wraz z ich śmiercią zginęło w Rzymie to, co pozostało jeszcze światu – piękno i poezja.

„Faraon” Bolesława Prusa

Samobójstwo z rozpaczy popełnia starzec, niewolnik. Przez dziesięć lat każdej nocy kopał kanał dla bogatego właściciela, a w zamian miał otrzymać skrawek ziemi i wolność dla swoich dzieci. Kiedy żołnierze zakopali rów, popełnił samobójstwo. Było to aktem bólu i bezsilności wobec praw, które odmawiały niewolnikowi wszystkiego. Krzywdę starca zrozumiał młody Ramzes i kazał wykupić jego dzieci.

„Ludzie bezdomni” Stefana Żeromskiego

W „Dajmonionie”, rozdziale opisującym wybór odejścia z tego świata, Tomasz stara się rozwikłać zagadkę śmierci. Popycha go do tego tragiczne i nieoczekiwane samobójstwo Korzeckiego, co interpretuje jako kolejny przejaw ludzkiego cierpienia (Korzecki nie mógł znieść zła świata) oraz słabości i ulotności człowieka. Judym stara się zrozumieć ostatnie słowa przyjaciela, czytając wielokrotnie jego pożegnalny list: „Objawia się we mnie jakieś od Boga czy od bóstwa pochodzące zjawisko... Zdarza się to ze mną począwszy od dzieciństwa. Odzywa się głos jakiś wewnętrzny, który ilekroć się zjawia, odwodzi mię zawsze od tego, cokolwiek w danej chwili zamierzam czynić, sam jednak nie pobudza mię do niczego... To, co mnie obecnie spotkało, nie było dziełem przypadku; przeciwnie, widoczną dla mnie jest rzeczą, że umrzeć i uwolnić się od trosk życia za lepsze dla mnie sądzono. Dlatego właśnie owo Dajmonion, ów głos wieszczy nie stawił mi nigdzie oporu”.

„Granica” Zofii Nałkowskiej

Justyna Bogutówna próbuje popełnić samobójstwo dwukrotnie. Pierwszy raz łyka jodynę, lecz zostaje odratowana dzięki Niestrzępowej. Próba ta spowodowana była pogarszającym się stanem psychicznym dziewczyny, brakiem kontaktu z rzeczywistością i usunięciem dziecka. Drugi raz Justyna próbowała zabić się po oblaniu kwasem Zenona Ziembiewicza. Chciała skoczyć z okna, lecz odciągnął ją woźny. Samobójstwo popełnia Zenon Ziembiewicz. Jest to ostateczny wyraz jego upadku, po klęskach nie tylko osobistych, lecz i zawodowych.

„Medaliony” Zofii Nałkowskiej

Samobójstwo na życzenie wydaje się jedynym logicznym rozwiązaniem w przypadku młodej Żydówki, rannej w kolano podczas ucieczki z pociągu. („Przy torze kolejowym”) Boleśniejsza od świadomości fizycznej śmierci, staje się ludzka obojętność.
Dwojra Zielona z opowiadania o tym samym tytule, w desperacji wołała: „Dajcie mnie noża”, bo nie miała już siły, by żyć:
„Już nie mogłam żyć. Oka nie miałam, nic nie miałam.”
Młode kobiety na wizie („Wiza”) wiedziały, że następnego dnia, nie będą już na niej stały, lecz siła tęsknoty i pragnienie wolności były silniejsze niż świadomość nędzy i poniżenia. Dlatego zaśpiewały swój „samobójczy” hymn narodowy.



Motyw - inne artykuły:
• Motyw samobójstwa