Motyw władcy

© - artykuł chroniony prawem autorskim


„Król Edyp” Sofoklesa

Od czasu, gdy rozwiązał zagadkę Sfinksa, nękającego Teby i ich mieszkańców – Edyp jest królem tej krainy. Sprawuje władzę sprawiedliwie, kochając i wykazując gotowość poświęcenia dla ojczyzny, o czym dowiadujemy się podczas rozmowy bohatera z Kapłanem. Upewniał starca, że miłuje swą ojczyznę miłością szczerą i bezinteresowną i nie spocznie, póki nie odnajdzie przyczyn klęsk, nękających jego ziemię:

„Gdy moja dusza za mnie, za was jęczy,
Za miasto całe; ze snu się nie budzę
Na wasze głosy; wiedzcie, że łzy ronię
I częstym troski błąkaniem się trudzę,
By co obmyśleć ku ludu obronie”.

Obiecał przy tym, że zastosuje się do wszelkich wskazówek i wymagań, by odzyskać łaskę i przychylność bóstw.

„Dzieje Tristana i Izoldy”

Władca Kornwalii na początku utworu oddawał swą ukochaną siostrę w ręce Riwalena. W kilka lat później, chyba przez boski plan, zjawił się na jego dworze Tristan – owoc małżeństwa tamtej dwójki. Od tej chwili król obdarzył go szczerą miłością, której nie mogły zniszczyć nawet ciągłe donosy i oszczerstwa baronów, traktował Tristana jak prawdziwego syna.

Bardzo kochał swą żonę, o istnieniu której doniosły mu jaskółki, przynosząc pewnego dnia jej złoty włos. Niektórzy twierdzili, że Brangien nie wyrzuciła do morza reszty magicznego wina, lecz podała je Markowi, który wypił wszystko. Inni z kolei wierzyli w cudowną miłość króla do królowej, w uczucie tak silne, iż mimo nadludzkich starań – nie mógł wygnać Izoldy ze swego zranionego serca: „Ani trucizna, ani czary, jedynie tkliwa szlachetność serca natchnęła w nim tę miłość”.

Gdy dowiedział się o zdradzie siostrzeńca i małżonki, był bardzo surowy: chciał ich spalić na stosie, choć dworzanie i lud nalegali na sprawiedliwy sąd. Nie poddawał się sugestiom innych, kierując się własnym kodeksem wzorowego władcy, nie było w nim żadnych przerysowanych cech zdradzanego męża. Choć na każdym kroku donoszono mu o kolejnych spotkaniach kochanków, próbował ich zrozumieć.

Przykładem tego może być przyjęcie Izoldy po jej ucieczce do moreńskiego lasu. Na koniec utworu, kiedy dowiedział się o śmierci kochanków, przewiózł ciała do Tyntagielu i złożył je w dwóch grobach. Gdy wyrósł na nich głóg, którego trzykrotne zniszczenie się nie powiodło - zabronił dalszych prób. Można to interpretować jako wybaczenie najbliższym mu ludziom, którzy tak bardzo go skrzywdzili. To cecha wielkiego władcy.

„Pieśń o Rolandzie”

Kolejnym popularnym średniowiecznym wzorem parenetycznym jest ideał władcy. W Pieśni o Rolandzie przykładem jego realizacji jest król Franków - Karol Wielki.

Idealny władca musiał posiadać nie tylko cechy doskonałego rycerza (między innymi „szlachetne urodzenie”, dobre wychowanie, honor, męstwo, wiara w Boga, gotowość oddanie życia w walce o ojczyznę, szacunek dla dam, majestatyczność i dostojność wyglądu), lecz także interesować się losem poddanych, bronić państwa, być jego doskonałą wizytówkę. Jakby tego było mało, władca stał jeszcze na czele wojska, przez co był odpowiedzialny na ludzi, którzy mu zaufali i gotowi byli spełnić każde jego polecenie. Był więc nie tylko dobrym panem, troskliwym opiekunem, gospodarzem swych ziem, mądrym sędzią, lecz również silnym wodzem, prowadzącym swe oddziały do zwycięstwa.

Władza średniowiecznego króla, realizującego rozkazy Stwórcy, pochodziła od Boga, z którym nawiązywał kontakt poprzez prorocze wizje czy wieszcze sny. W konsekwencji tego panujący łączył w swym ręku władzę duchową i świecką.

Podczas podejmowania wszystkich decyzji, tych ważnych i mniej istotnych, władca winien kierować się honorem, rozwagą, roztropnością, zasadą sprawiedliwości, troską o swoich poddanych, dobrem ojczyzny. Powinien szerzyć wiarę katolicką wśród pogan, cały czas mając na uwadze, że jako osoba pełniąca tak ważne funkcje – musi dawać przykład innym. Przed ogłoszeniem do publicznej wiadomości często konsultował swe rozporządzenia z osobami z najbliższego otoczenia, dzięki czemu możemy przypuszczać, że nie mógł być despotą. Wśród swych poddanych cieszył się sympatią i poparciem. Nikt nigdy nie śmiał zarzucić mu czegokolwiek, ponieważ każdy traktował go jak ideał.

„Odprawa posłów greckich” Jana Kochanowskiego

W przeciwieństwie do chociażby Pieśni o Rolandzie w Odprawie posłów greckich mamy do czynienia z przykładem złego władcy. Priam, król Troi, rządzi swoim państwem w sposób niedołężny. Jego pozycja ogranicza się do zwoływania narad, które za niego podejmują decyzje w najbardziej palących sprawach Troi. Priam to władca, który „umywa ręce” od odpowiedzialności. Na sercu nie leży mu dobro państwa, kieruje się wyłącznie własnym interesem. Bezkrytycznie wprowadza w życie każdą decyzję rady, chociaż wie, że większość z senatorów jest skorumpowana. Akceptuje i aprobuje też zachowanie syna, którego konsekwencją jest wojna z Grekami. Człowiek ten nie słucha rad jedynego roztropnego polityka – Atenora – sugerującego rozpoczęcie przygotowań do obrony przed nadciągającym niebezpieczeństwem. Dopiero w momencie, gdy przekonuje się jak wielkie są oddziały greckie decyduje się na… powołanie rady.

„Makbet” Williama Szekspira

W dramacie o Dunkanie zawsze mówi się „król”, podczas gdy Makbet nazywany jest często „tyranem”. Różnica pomiędzy dwoma władcami jest wyjaśniona w scenie, w której Makduf spotyka Malkolma w pałacu króla Edwarda w Anglii. Syn Dunkana za idealnego króla uznaje kogoś, kogo cechuje:

„(…)Sprawiedliwość, prawość,
Umiarkowanie, łaskawość, wspaniałość,
Stałość, uprzejmość, pobożność, cierpliwość,
Męstwo (…)”

Są to cechy, które rzekomo posiadał ojciec Malkolma. O tyranie – Makbecie, prawowity następca tronu Szkocji mówi:

„(…) on jest krwawy, gwałtowny, złośliwy,
Fałszywy, chytry, drapieżny, wszeteczny,
Pełen wszelkiego rodzaju ohydy,
Noszącej znaną nazwę (…)”.

Malkolm uznaje jednak, że byłby jeszcze gorszym królem, niż Makbet. Syn Dunkana zalicza do swoich cech m.in. żądzę władzy i wybuchowy temperament (cechy te pasują doskonale do Makbeta).

Wzorowy król zapewnia swojemu królestwu pokój, porządek i sprawiedliwość - tak było za czasów Dunkana. Czyny były wtedy wynagradzane adekwatnie do ich znaczenia, czego przykładem było nadanie tytułu tana Kawdoru Makbetowi, po pokonaniu przez niego wodza armii Norwegów. Najważniejsze jest to, by król, nie bacząc na własne interesy, był lojalny wobec Szkocji.

Dla kontrastu widzimy Makbeta, który swojej ojczyźnie nie zapewnił niczego, prócz chaosu. Nie był władcą sprawiedliwym i posiadał nawyk mordowania swoich politycznych przeciwników. Jako ucieleśnienie tyranii musiał zostać pokonany przez Malkolma, aby Szkocja ponownie miała prawdziwego króla.

„Hamlet” Williama Szekspira

Ideałem władcy w Hamlecie jest ojciec Hamleta, choć trzeba przyznać, że Klaudiusz jako król radził sobie bardzo dobrze. Jednak sposób w jaki doszedł do władzy dyskredytował go jako prawowitego władcę. Zakończenie utworu sugeruje jednak, iż na duńskim tronie ponownie zasiadł człowiek odważny, mężny i sprawiedliwy, czyli młody Fortynbras.

„Świętoszek” Moliera

Idealnym władcą w Świętoszku jest wzorowany na Ludwiku XIV książę. Władca w swojej łaskawości wybaczył Orgonowi jego przewinienia, ponieważ pamiętał zasługi mężczyzny wobec niego. W swojej wspaniałomyślności anulował też wszelkie umowy wiążące Tartuffe’a z majątkiem bohatera dramatu. Książę zarządził także aresztowanie Świętoszka, w którym to rozpoznał znanego organom ścigania oszusta.

„Kordian” Juliusza Słowackiego

Scenę koronacji przybliża autor w Akcie III (scena druga). Jej opis zawierają głównie didaskalia. Koronacja Mikołaja I odbywa się w kościele katedralnym św. Jana. Uczestniczą w niej dostojnicy państwowi. Jest to bardzo podniosła uroczystość. Mszę świętą celebruje Prymas. Podaje Cesarzowi koronę, a ten wkłada ją na głowę. Następnie, przejąwszy od kanclerza miecz państwa, Cesarz robi nim „znak krzyża na cztery strony świata”, potem odbiera od Prymasa księgę konstytucyjną i składa przysięgę.

„Krzyżacy” Henryka Sienkiewicza

Władysław Jagiełło został w powieści Sienkiewicza ukazany jako władca mądry, sprawiedliwy, pobożny i mężny. Przez wiele lat dąży do pokojowego załagodzenia konfliktu z Zakonem. Dzięki jego zdolnościom strategicznym wojska polsko – litewskie odnoszą ogromne zwycięstwo w bitwie pod Grunwaldem i pokonują potęgę Zakonu krzyżackiego. Jest również niezwykle pobożnym królem, który nie chciał dopuścić do przelania chrześcijańskiej krwi, lecz kiedy nie dało się uniknąć wojny, mężnie poprowadził swoje oddziały do walki.

„Quo vadis” Henryka Sienkiewicza

Neron, władca imperium rzymskiego, jest okrutnym i szalonym cezarem. Nie interesuje się państwem, skupiając się wyłącznie na rozkoszy i rozwijaniu swoich artystycznych talentów. Jego władza, oparta przede wszystkim na zaspokajaniu własnych potrzeb, jest oparta na zbrodni i zemście na ludziach, którzy w jakiś sposób stają się mu nieprzychylni. Każe zamordować niewinne dziecko, które zasnęło podczas odczytywania przez niego wierszy. Jego pragnieniem jest ujrzenie płonącego miasta tylko po to, aby mógł dokończyć pisane dzieło i przewyższyć sławą Homera. Później, bez skrupułów, oskarża niewinnych chrześcijan o podpalenie Rzymu, żeby odsunąć od siebie wszelkie podejrzenia. Ze śmierci wyznawców Chrystusa czyni dla poddanych widowisko. Neron jest jednocześnie karykaturalnym obrazem władcy, wierzącego w swoje zdolności, dane przez bogów.

„Faraon” Bolesława Prusa

W powieści można wyróżnić trzy portrety władców: Ramzesa XII, Ramzesa XIII i Herhora. Ramzes XII jest schorowanym starcem, który został prawie całkowicie odsunięty od sprawowania rządów w państwie. Coraz częściej marzy o śmierci. Ma świadomość, że pozostawia po sobie następcę, który dzięki zaletom i odwadze będzie w stanie podnieść chylący się ku upadkowi kraj. Ramzes XIII to faraon – buntownik. Młody i porywczy, pragnie silnej i samodzielnej władzy, której nie zamierza dzielić, jak ojciec, z kapłanami. Ma zadatki na doskonałego faraona: widzi przyczyny klęski swojego państwa, chce poprawić dolę ludu i zyskać miano „wielkiego”. Herhor to władca, który obejmuje tron dzięki swojej pozycji w państwie. Wciela w życie wszystkie zamiary poprzednika i dzięki nim zyskuje miano dojrzałego i rozsądnego władcy.




Motyw - inne artykuły:
• Motyw władcy